Bij mensen met een ernstige psychiatrische aandoening komt diabetes mellitus type 2 vaker voor dan in de algemene bevolking. Daarbovenop kunnen psychofarmaca, met name atypische antipsychotica, het risico op gewichtstoename, insulineresistentie en verstoring van de glucoseregulatie vergroten. Voor diabetesverpleegkundigen is het daarom belangrijk alert te zijn op metabole risico’s, veranderingen in gewicht en glucosewaarden, en op de vraag wie verantwoordelijk is voor monitoring en follow-up. Huisarts Roelf Holtrop geeft een overzicht.
Huisarts Roelf Holtrop: ‘Psychofarmaca kunnen het risico op gewichtstoename, insulineresistentie en verstoring van de glucoseregulatie vergroten’

Zoals gezegd komt diabetes type 2 bij psychiatrische patiënten vaker voor dan in de algemene bevolking. Van de patiënten met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) heeft 65 % overgewicht. Daarnaast bestaat al vóór behandeling een directe associatie tussen sommige psychiatrische ziektebeelden, zoals schizofrenie, en gestoorde glucoseregulatie. Waarschijnlijk berust dit op een gedeeld pathogenetisch mechanisme.
Belemmerende factoren
Bij patiënten met een psychiatrische aandoening kunnen verschillende factoren de begeleiding en behandeling van diabetes compliceren. Denk aan persoonlijkheidsproblematiek, een gering zelfbeeld, beperkte zelfregie, moeite met initiatief nemen, problemen met therapietrouw of het nakomen van afspraken. Ook eetstoornissen, die bij psychiatrische patiënten vaker voorkomen dan in de algemene bevolking, kunnen de diabetesbehandeling bemoeilijken. Daarnaast kunnen cognitieve functiestoornissen, waaronder dementie, de begeleiding complexer maken. Ook middelengebruik, zoals alcohol- of nicotinegebruik, komt niet zelden voor en kan invloed hebben op de behandeling. De diagnose diabetes kan bovendien zelf aanleiding geven tot psychische klachten. Deze worden vaak samengevat onder de term diabetes distress: moeite met acceptatie of coping, depressieve klachten en angst. Deze klachten kunnen, indien nodig, apart worden behandeld.
Afstemming van zorg
Psychiatrische patiënten kunnen voor de huisarts en praktijkondersteuner uit beeld raken wanneer de psychiatrische behandeling intensiever wordt, al dan niet met opname. Wanneer psychiatrische problematiek samengaat met diabetes, kunnen onduidelijkheid over verantwoordelijkheden, gebrekkige overdracht en onvoldoende communicatie tot problemen leiden. Juist bij gedeelde zorg is het daarom belangrijk om vast te leggen wie welke controles uitvoert, wie wijzigingen signaleert en wie verantwoordelijk is voor vervolgbeleid.
Werkingsmechanismen antidepressiva
Bij de medicamenteuze behandeling van depressie wordt meestal gekozen voor een selectieve serotonineheropnameremmer (SSRI).¹ Deze middelen zorgen ervoor dat serotonine langer beschikbaar blijft in de synapsspleet tussen zenuwcellen. SSRI’s hebben effect op stemmingsklachten, compulsieve klachten en angst. Voorbeelden zijn paroxetine, sertraline, citalopram en fluoxetine.
Bij onvoldoende effect kan worden gewisseld naar een andere SSRI of worden overgestapt op een serotonine- en noradrenalineheropnameremmer (SNRI). SNRI’s remmen de heropname van serotonine en noradrenaline uit de synapsspleet. Door de verhoogde beschikbaarheid van noradrenaline kunnen deze middelen ook invloed hebben op energie, vermoeidheid, concentratie en pijnbeleving. Voorbeelden zijn venlafaxine en duloxetine.
Mirtazapine is een atypisch, tetracyclisch antidepressivum met een ander werkingsmechanisme. Het remt niet de heropname, maar verhoogt de afgifte van serotonine en noradrenaline door specifieke receptoren in de hersenen te blokkeren. Mirtazapine heeft een vrij sterk sederend effect en wordt onder meer gekozen wanneer stemmingsklachten gepaard gaan met ernstige slaapproblematiek en/of angstklachten. Gebruik van mirtazapine kan samengaan met duidelijke gewichtstoename.
Monoamino-oxidaseremmers (MAO-remmers) remmen de enzymatische afbraak van neurotransmitters in de hersenen. Daardoor blijven meer serotonine, noradrenaline en dopamine beschikbaar voor prikkeloverdracht. Door stimulering van de eetlust leidt gebruik van MAO-remmers vaak tot gewichtstoename.
Vooral tricyclische antidepressiva (TCA’s), zoals amitriptyline, nortriptyline en anafranil, kunnen invloed hebben op de glucoseregulatie.
Ook het type depressie dat wordt behandeld, kan van invloed zijn op het effect op de glucosehuishouding. Depressies met vitale kenmerken, zoals slaapstoornissen en verminderde eetlust, zouden onder een TCA eerder tot verlaagde bloedglucosewaarden neigen. Bij depressies met apathie en toegenomen eetlust zou eerder hyperglykemie kunnen optreden.
Lithium en anti-epileptica
Voor de behandeling van depressie kunnen ook stemmingsstabilisatoren worden voorgeschreven, zoals lithium of anti-epileptica, waaronder carbamazepine en valproïnezuur. Deze middelen worden vooral gebruikt bij bipolaire stoornissen. Ze functioneren als een soort ‘veiligheidsgordel’ die extreem hoge stemmingen, zoals manie, en lage stemmingen, zoals depressie, helpt temperen.
Lithium is vaak eerste keuze. Carbamazepine wordt ingezet wanneer lithium onvoldoende werkt. Beide middelen kunnen invloed hebben op het lichaamsgewicht, waarbij gewichtstoename een veelvoorkomende bijwerking is.
Het exacte werkingsmechanisme van lithium is niet volledig bekend, maar het heeft een duidelijke invloed op de hersenchemie. Lithium remt de afgifte van noradrenaline en verhoogt de afgifte van serotonine. Ook beïnvloedt het de overdracht van signalen tussen zenuwuiteinden, die bij bipolaire stoornissen verstoord is.
Gewichtstoename is een bekende bijwerking van lithium. Ongeveer 11 tot 64 % van de gebruikers ervaart een gewichtstoename van 5 tot 10 %. Factoren die samenhangen met lithiumgebruik kunnen gewichtstoename in de hand werken, zoals een vertraagde schildklierwerking, vochtretentie, dorst en toegenomen eetlust.
Anti-epileptica zoals carbamazepine werken remmend en stabiliserend op de prikkeloverdracht in de hersenen. Carbamazepine vermindert de instroom van natriumionen in zenuwcellen, waardoor overmatige neurale ontladingen worden geremd. Ook remt het de omzetting van dopamine en de afgifte van noradrenaline, wat kan bijdragen aan stabilisering van de stemming.
Carbamazepine wordt, in vergelijking met sommige andere stemmingsstabilisatoren zoals valproïnezuur, minder vaak direct geassocieerd met significante gewichtstoename. Gewichtstoename kan wel voorkomen, maar de invloed op het gewicht is vaak milder dan bij lithium of valproaat.
Verhoging of verlaging?
Bij medicamenteus behandelde depressies is gewichtstoename een onafhankelijke mediërende factor voor het ontwikkelen van hyperglykemie. SSRI’s hebben minder invloed op de glucosehuishouding dan tricyclische antidepressiva (zie tabel 1).
Binnen de SSRI’s geven fluoxetine en sertraline de minste kans op gewichtstoename. Bij paroxetine is het risico op gewichtstoename het grootst. Antidepressiva kunnen zowel tot verhoging als tot verlaging van de bloedglucose leiden.
SSRI’s kunnen naast misselijkheid en hoofdpijn ook seksuele disfunctie veroorzaken. Dat is relevant bij mensen met diabetes die al te maken hebben met autonome neuropathie.
| Groep | Voorbeelden | Invloed op gewicht | Invloed op glucose |
|---|---|---|---|
| Tricyclische antidepressiva | amityptiline, noramitryptiline anafranil | +/- | +/- |
| SSRI | paroxetine, citalopram, fluoxetine, sertraline | +/- | 0/- |
| SNRI | duloxetine, venlafaxine | 0/- | 0 |
| MAO-remmers | fenelzine, tranylcypromine | +++ | – |
| Overige middelen | mirtazapine bupropion lithium carbamazepine, valproïnezuur | ++ 0/- +/- +/- | 0/+ 0 0/+ |
Antipsychotica
Vooral atypische antipsychotica (AAP) kunnen invloed hebben op het glucosemetabolisme.2,3,4,5 Ze worden atypisch genoemd omdat ze geen of minder extrapiramidale bijwerkingen geven.
De invloed van deze middelen op de glucosehuishouding is tweeledig. In de eerste plaats kan diabetes bij gebruik van antipsychotica ontstaan door insulineresistentie, vaak versterkt door gewichtstoename. Atypische antipsychotica, met name clozapine en olanzapine, maar ook quetiapine, leiden het vaakst tot gewichtstoename. Dit kan insulineresistentie verergeren en bijdragen aan het ontstaan van diabetes type 2. De meeste gewichtstoename treedt op in het eerste jaar van behandeling met een AAP.
Hoewel gewichtstoename een belangrijke factor is, kunnen sommige antipsychotica ook direct insulineresistentie veroorzaken in spier-, vet- en levercellen, nog voordat er sprake is van overgewicht.
‘Hoewel gewichtstoename een belangrijke factor is, kunnen sommige antipsychotica ook direct insulineresistentie veroorzaken in spier-, vet- en levercellen, nog voordat er sprake is van overgewicht’
In de tweede plaats kunnen atypische antipsychotica een direct effect hebben op de bètacel. Door een verminderde insulinerespons kan hyperglykemie ontstaan. Bij gebruik van atypische antipsychotica spelen dus zowel toegenomen insulineresistentie als verminderde bètacelfunctie een rol. Wanneer de pancreas onvoldoende extra insuline kan leveren om voor de toegenomen insulineresistentie te compenseren, kan hyperglykemie en uiteindelijk diabetes type 2 ontstaan.
De eenjaarsincidentie van diabetes bij gebruik van atypische antipsychotica ligt tussen 1,8 en 6,9 %. Bij patiënten die onder behandeling met AAP diabetes type 2 ontwikkelen, zijn vaak al andere risicofactoren aanwezig die predisponeren voor diabetes.
Wanneer patiënten langdurig antipsychotica moeten gebruiken, zoals bij schizofrenie, is screening op diabetes mellitus vóór start van de behandeling belangrijk. Ook tijdens de behandeling moet controle blijven plaatsvinden.⁶
| Geneesmiddel | Gewichtstoename | DM-risico | Dyslipidemierisico |
|---|---|---|---|
| clozapine | +++ | + | + |
| olanzepine | +++ | + | + |
| risperidon | ++ | ? | ? |
| quetiapine | ++ | ? | ? |
| aripiprazol | 0/- | – | – |
SGLT-2-remmers en lithium
Behandeling met SGLT-2-remmers, zoals empagliflozine en dapagliflozine, kan van invloed zijn op de lithiumspiegel.¹¹˒¹² SGLT-2-remmers verminderen de glucose- en natriumreabsorptie in de renale tubuli. Omdat lithium zich in de nier op vergelijkbare wijze gedraagt, kan ook de lithiumspiegel veranderen.
Patiënten die met lithium worden behandeld en daarnaast een SGLT-2-remmer gebruiken, kunnen te maken krijgen met een daling van de lithiumspiegel. Mogelijk gevolg is een terugval van de stemmingsstoornis. Soms is het effect van SGLT-2-remmers op de klaring van lithium voorbijgaand.
Bij lithiumgebruikers moet na start van een SGLT-2-remmer de lithiumspiegel worden gecontroleerd. Controle is ook nodig na dosisaanpassing of staken van een SGLT-2-remmer.
Lithium heeft bij langdurig gebruik een potentieel schadelijk effect op de nierfunctie. Mogelijk hebben SGLT-2-remmers een gunstig en beschermend effect op de nierfunctie bij lithiumgebruik.
‘Wanneer patiënten langdurig antipsychotica moeten gebruiken, zoals bij schizofrenie, is screening op diabetes mellitus vóór de start van de behandeling belangrijk’
Metformine bij gewichtstoename
Metformine is het meest onderzochte geneesmiddel om gewichtstoename te voorkomen of te beperken bij mensen die een atypisch antipsychoticum gebruiken. Door gewichtstoename te beperken, kan ook insulineresistentie worden verminderd.
Bij een gewichtstoename van meer dan 7 % in de eerste maand van behandeling met een AAP is er een indicatie voor het starten van metformine.⁴˒⁶ Naast metformine wordt onderzoek gedaan naar de mogelijkheid om bij deze patiëntencategorie GLP-1-analogen in te zetten.
Zorgafspraken
Binnen de GGZ is er bij het voorschrijven van antipsychotica meestal aandacht voor het risico op het ontstaan van diabetes. Voor zorgverleners in de GGZ bestaan eigen richtlijnen voor screening en controle op diabetes. Screening op diabetes in de GGZ wordt als kosteneffectief beschouwd.9
Voor patiënten die binnen de GGZ worden behandeld, zijn structurele werkafspraken met de eerste lijn belangrijk. Daarbij moet helder zijn wie verantwoordelijk is voor vervolgbehandeling, controle van diabetes mellitus en signalering van metabole veranderingen.
Ook is van belang of een GGZ-instelling beschikt over huisartsgeneeskundige zorg of over een internist met consultfunctie. Heldere afbakening van verantwoordelijkheden voorkomt dat patiënten tussen wal en schip raken.




