In 2026 begint de ramadan op dinsdagavond 17 februari en eindigt op donderdagavond 19 maart. Dat betekent dat de eerste vastendag 18 februari is. Mensen met diabetes zijn niet verplicht te vasten, maar velen willen toch meedoen. Lees hier hoe je mensen kunt begeleiden bij het aanpassen van hun medicatie tijdens deze vastenmaand.

Voor deze schema’s hebben we gebruikgemaakt van de overzichten uit de toolbox van de Nederlandse Diabetes Federatie. Apotheker en universitair docent Prem Adhien en verpleegkundig specialist Fatima Malki hebben de schema’s gecontroleerd voor de situatie in 2026.

Aanpassing medicatie tijdens de ramadan voor mensen met diabetes type 1

Een aantal recente studies heeft aangetoond dat door gebruik van technologie als CGM/FGM de risico’s op ontregeling afnemen en veilig vasten mogelijk is._(1,2,3)
De volgende adviezen zijn overgenomen uit: Diabetes en Ramadan Practical Guidelines 2021 van de International Diabetes Federation (IDF) en Diabetes & Ramadan International Alliance (DaR).

De cursief gedrukte tekst is toegevoegd voor de Nederlandse situatie.

AANBEVELINGEN VOOR AANPASSINGEN VAN DE INSULINEDOSIS OP BASIS VAN HET TYPE REGIME

Type insuline	Aanpassing voor vasten tijdens ramadan	Controlemethoden tijdens ramadan
CSII / Insulinepomp	Aanpassing van de basale snelheid 1. 20-40% afname in de laatste 3-4 uur vasten 2. 10-30% toename in de eerste paar uur na iftar Bolus doses 3. Dezelfde principes als voor ramadan: Check of duidelijk is dat geen maaltijd geen bolus betekent	CGM of FGM
MDI (basale bolus) met analoge insuline	Basale insuline 30-40% verlaging van de dosis en toe te dienen bij iftar.   Snelle analoge insuline Dosis bij suhoor te verlagen met 30-50% Check: wordt ontbeten? Is duidelijk dat geen ontbijt geen bolus betekent? 3. Dosis voor de lunch overslaan 4. De dosis rond iftar moet worden aangepast op basis van koolhydraatinname en glucosewaarde 2 uur na iftar	7-punts glucose dagcurve waarvan/waarbij 2 gespreide metingen gedurende de dag  CGM of FGM
MDI (basale bolus) met conventionele insuline	NPH-insuline 1. De gebruikelijke pre-ramadan ochtenddosis bij het avondeten spuiten 2. 50% van de pre-ramadan dosis bij suhoor spuiten Check: wordt ontbeten? Is duidelijk dat geen ontbijt geen bolus betekent?   Reguliere insuline 3. Dosis bij het avondeten blijft ongewijzigd Aanpassen obv glucose 2 uur na iftar is soms nodig ivm KH+++ maaltijden 4. Suhoor-dosis tot 50% van de pre-ramadan avonddosis Check: wordt ontbeten? Is duidelijk dat geen ontbijt geen bolus betekent? 5. Middagdosis overslaan	7-punts dagcurve waarvan/waarbij 2 gespreide metingen gedurende de dag CGM of FGM

• Dit schema is een richtlijn. Kijk bij elke patiënt of dit past. Sommige mensen hebben een relatief hoge basaalstand t.o.v. de bolus. Waarschijnlijk moet deze aangepast. Als een patiënt niet rekent met een KH/insuline-ratio is overleg met een diëtist van belang.
• De bolus-dosis moet aangepast worden aan het aantal KH van de respectieve maaltijden. Dus bij overslaan van een maaltijd moet er geen bolus worden gegeven.
• Als een patiënt tijdens ramadan van pomp naar 4dd insuline over wil, kan dit alleen veilig als hij/zij dit al gewend is of al enige tijd voor de ramadan hiermee start.
• Vasten wordt afgeraden bij nieuwe of matig/ernstige complicaties.
• Vasten wordt afgeraden wanneer zich bij eerdere periodes van vasten problemen/ernstige ontregelingen hebben voorgedaan.
• Vasten wordt afgeraden bij hypo-unawareness, zeker met controles via capp. metingen.
• Bij de 7-puntscurve kan gedacht worden aan: vlak voor de iftar, 2 uur na iftar, vlak voor suhoor en bij het opstaan en 2x gedurende de dag (bv. rond 13:00 en nogmaals tussen 17:00-20:00).

Bron: https://diabetesfederatie.nl/ndf-toolkit-persoonsgerichte-diabeteszorg/diabetes-en-ramadan#spreekkamer-tools

Referenties

1. Kaplan, W., et al., Comparison of continuous glucose monitoring in adolescents with type 1 diabetes: Ramadan versus non-Ramadan. Diabetes Res Clin Pract, 2017. 134: p. 178-182.
2. Loh, H.H., et al., Safety of Ramadan fasting in young patients with type 1 diabetes: A systematic review and meta-analysis. J Diabetes Investig, 2019. 10(6): p. 1490-1501.
3. Elbarbary, N.S., Effectiveness of the low-glucose suspend feature of insulin pump during fasting during Ramadan in type 1 diabetes mellitus. Diabetes Metab Res Rev, 2016. 32(6): p. 623-33.

 Aanpassing Medicatie tijdens ramadan DM Type 2

• Indien patiënt een combinatietherapie heeft, kies per medicament de bijbehorende aanbeveling
• Voorkom hogere dosis medicatie per 24 uur tijdens start en einde ramadan

 Tabel 1: Aanpassingsschema orale glucoseverlagende medicatie tijdens ramadan

Soort tabletten	Voor de ramadan	Tijdens de ramadan	Opmerking
Gliclazide 80 mg	Ochtend Middag Avond	Ochtend: halve dosis Middag: geen Avond: gebruikelijke dosis	Bij hypo’s dosis aanpasen NB: geen slow release preparaat Kortwerkend
Tolbutamide	Ochtend Middag Avond	Ochtend: halve dosis Middag: geen Avond: gebruikelijke dosis	Bij hypo’s dosis aanpassen
Glimepiride Gliclazide 30 mg vertraagde afgifte	Ochtend	Avondmaaltijd	Glimepiride: bij hypo’s dosis aanpassen. Bij strakke instelling minder de dosis bij 3 mg of hoger, met 1 mg Gliclazide 30: bij strakke instelling of hypo’s omzetten op kortwerkende gliclazide 80 mg
Metformine	Ochtned (bv 500/850 mg Middag (idem) Avond (idem)	Ochtend: 500 mg Middag: geen Avond: 500, 850 of 1000 mg	Bij 2×1000 mg evt. ochtend 500 mg en avond 1000 mg
Acarbose	Maaltijdgebonden	Maaltijdgebonden
Pioglitazon	Ochtend	Avondmaaltijd
Repaglinide	Maaltijdgebonden	Maaltijdgebonden
Sitagliptine	Ochtend	Avond (bij verbreken van het vasten)
Vildagliptine	Bij ontbijt en bij avondmaaltijd	Bij ontbijt (voor zonsopgang) en bij het verbreken van het vasten (bij zonondergang)
Saxagliptine	Ochtend	Avond (bij het verbreken van het vasten)
Linagliptine	Ochtend	Avond (bij het verbreken van het vasten)
Cangliflozine*	Ochtend	Gebruikelijke dosis bij avondmaaltijd	Risico op dehydratie bij hyperglykemie
Dapagliflozine*	Ochtend	Gebruikelijke dosis bij avondmaaltijd	Risico op dehydratie bij hyperglykemie
Empagliflozine*	Ochtend	Gebruikelijke dosis bij avondmaaltijd	Risico op dehydratie bij hyperglykemie

* = Goed monitoren van nierfunctie, patiënten attenderen om matig te zijn met zoutig eten (wat tijdens de ramadan wel veel aan de orde is)

Aanpassing Medicatie tijdens ramadan DM Type 2

• Indien patiënt een combinatietherapie heeft, kies per medicament de bijbehorende aanbeveling
• Voorkom hogere dosis medicatie per 24 uur tijdens start en einde ramadan

Aanpassingsschema voor insulinetherapie bij diabetes type 2 tijdens de ramadan

Soort insuline	Voor de ramadan	Tijdens de ramadan	Opmerking
(Middel)langwerkend*   Combinatiepreparaat van insuline/GLP1**	Bij het ontbijt, de avondmaaltijd of voor het slapen gaan	Bij de avondmaaltijd of voor het slapengaan	Alert zijn op hypo’s
Mixinsuline***	Ochtend: mixinsuline Avond: mixinsuline	Ochtend: vervangen door (ultra-) kortwerkende insuline 30% van mixdosis (bij dezelfde koolhydraten-intake) Avond: miscinuline bij het verbreken van het vasten	Alert zijn op hypo’s Op geleide van de bloedsuikers evt. de mixverhouding aanpassen of dosis kortwerkende insuline verhogen/verlagen
(Ultra)kortwerkend****	Ontbijt: (ultra)kortwerkende Lunch: (ultra)kortwerkende Avondmaaltijd: (ultra kortwerkende	Ontbijt: (ultra)kortwerkende Lunch: geen Avondmaaltijd: (ultra)kortwerkende	Alert zijn op hypo’s Op geleide van de bloedsuikers de insulinedosering aanpassen
Pomptherapie	Basale stand, maaltijdbolus (O en A)	Basale stand, maarlijdbolus (O en A)

GLP1 – GLP1/GIP

GLP1- GLP1/GIP Analoen (s.c. en oraal) *****

Gebruik GLP1\s als voorheen

* = Middellang/Langwerkende: insuline NPH, insuline detemir, insuline glargine, insuline degludec (verlengde werkingsduur)

** = Combinatiepreparaat van insuline/GLP1: glargine/lixisenatide en degludec/liraglutide

*** = Mixinsuline: 30/70, 15/85, 25/75, 50/50, 70/30, 70%, degludec/30% insuline aspart

**** = Kortwerkend: humuline regular, insuman rapid. (Ultra)kortwerkend: insuline aspart, insuline lispro, insuline glusine

***** = GLP1 analogen (s.c. en oraal): exenatide, liraglutide, exenatide – vertraagde afgifte, dulaglutide, lixisenatide, semaglutide