Impotentie en libidoverlies komen meer dan gemiddeld voor bij mensen met diabetes. Uroloog Melianthe Nicolai behandelt veel mannen met diabetes die erectiestoornissen hebben. Ook bij vrouwen met diabetes komt seksuele disfunctie relatief vaak voor. ‘Seks is goed voor de intimiteit van je relatie, maar ook voor je gezondheid. Het draagt bij aan de kwaliteit van leven. Maak het daarom bespreekbaar.’

‘Het is echt belangrijk dit te bespreken met patiënten’, benadrukt Nicolai. ‘Seks is een normaal onderdeel van het leven, maar sommige verpleegkundigen en artsen vinden het lastig om ernaar te vragen, ook uit angst dat de patiënt het vervelend of ongemakkelijk vindt. De truc is om het medisch in te leiden: bijvoorbeeld zeggen dat de helft van de mannen met diabetes op hun vijftigste een erectiestoornis heeft, en bijna 100% op hun zeventigste – dat zijn de cijfers.’

Seksuele disfunctie

Uit een wereldwijd onderzoek blijkt dat ongeveer 60% van de mensen met diabetes te maken krijgt met een vorm van seksuele disfunctie.[1] In Europa ligt dit percentage zelfs rond de 66%.

Hoewel seksuele klachten iets vaker voorkomen bij mannen (ongeveer 66%), hebben ook veel vrouwen hiermee te maken (bijna 59%). Vooral bij mensen met diabetes type 2 is het risico verhoogd: bij deze groep ervaart ruim 70% seksuele problemen. Deze klachten kunnen zich uiten in minder zin in seks, problemen met opwinding, pijn bij het vrijen of onzekerheid rondom seksualiteit.

‘Een erectiestoornis is een waarschuwingssignaal dat er vasculair iets niet goed gaat’

Diabetes niet enige oorzaak

Meestal is diabetes niet de enige oorzaak, maar is er een combinatie van hart- en vaatziekten en diabetes. Nicolai legt uit dat de problemen vaak ontstaan door atherosclerose en neuropathische schade. Door atherosclerose kunnen de slagaders vernauwd raken, kan de vaatwand stugger of beschadigd zijn en is de bloedtoevoer minder, of trager. Het gevolg is dat er niet genoeg bloed in de zwellichamen komt, wat leidt tot het uitblijven van een erectie of tot een zwakke en kortdurende erectie. Bij neuropathische schade raken de zenuwuiteinden beschadigd. De bloedvaten van de penis zijn de kleinste in het lichaam, waardoor ze als eerste dichtslibben.

Vroeg teken van hart- en vaatziekten

Een erectiestoornis kan daarom een vroeg teken zijn van hart- en vaatziekten. ‘Een hartinfarct wordt vaak enkele jaren voorafgegaan door een erectiestoornis. Dat is dus een waarschuwingssignaal dat er vasculair iets niet goed gaat’, zegt Nicolai. ‘Uit studies die hebben gekeken naar mensen die een hartinfarct kregen, blijkt dat 75% van hen in de vijf jaar daarvoor erectiestoornissen had. Dit komt zowel voor bij mensen met diabetes type 1- als type 2, maar ik zie meer mannen met type 2. Dat zijn vaak mannen bij wie leefstijlkeuzes niet optimaal zijn geweest en die daar rond hun vijftigste de gevolgen van merken, onder meer in de vorm van een erectiestoornis.’

‘Veel mannen zijn gemotiveerd om hun leefstijl aan te passen als ze weten dat afvallen en meer bewegen een erectiestoornis kan verbeteren’

Motivatie

Daarom is het ontzettend belangrijk om hier zo snel mogelijk op te handelen, vindt Nicolai. ‘Patiënten moeten begrijpen dat een erectiestoornis een waarschuwingssignaal is, een “window of time”, waarin ze hun leefstijl nog kunnen verbeteren om grote hart- en vaatincidenten te voorkomen, zoals een hartinfarct of beroerte. Een erectiestoornis kan dus een krachtige, directe aanleiding zijn om in actie te komen. Daarbij werkt motiveren via verbetering van seksleven en erecties vaak veel beter. Wanneer je zegt ‘als je nu afvalt en gaat bewegen, kan je erectiestoornis verbeteren’, dan zijn veel meer mannen gemotiveerd om hun leefstijl aan te passen.

Diabetes en verminderde doorbloeding

Ook vrouwen met diabetes ervaren relatief vaker problemen met hun seksleven. Vrouwen hebben, net als mannen, zwellichamen: in de clitoris en de omliggende structuren. Bij seksuele opwinding vullen die zich met bloed. Diabetes kan dit proces verstoren. Door vaatschade zwellen deze zwellichamen minder goed, waardoor opwinding afneemt. Dat kan seks pijnlijk maken. ‘Maak bespreekbaar, dat de klachten kunnen samenhangen met de diabetes en verminderde doorbloeding. Dat biedt ook een aangrijpingspunt om te bespreken wat iemand zelf kan doen, zoals bewegen en werken aan leefstijl, om de doorbloeding én het seksleven te verbeteren. Dit speelt ook al bij jonge vrouwen, met name bij vrouwen met diabetes type 1, doordat bij hen vaatschade al vroeg kan optreden.[2] Als zij deze klachten hebben, is dat een signaal dat er mogelijk al meer schade is dan je op basis van leeftijd zou verwachten.’

‘Als zorgverleners er niet naar vragen, weten veel vrouwen niet dat deze klachten behandelbaar zijn’

Vragenlijsten

Hulpmiddelen om dit onderwerp bespreekbaar te maken, zijn de gestandaardiseerde vragenlijsten, zoals de IIEF-5. Dit is een zelfrapportagevragenlijst die in kaart brengt of iemand een erectie kan krijgen en hoe de kwaliteit van het seksleven is. Een nog laagdrempeligere optie is de Erection Hardness Scale, een schaal van 0 tot 10 die de stijfheid van een erectie meet. Die geeft vaak al voldoende informatie. ‘Geeft iemand aan helemaal geen erecties meer te hebben, dan is het probleem meestal al vergevorderd’, zegt Nicolai. ‘Bestaat dit al meerdere jaren, dan is herstel ook lastiger. Hoe eerder je erbij bent, hoe beter de uitkomsten, zeker als de erectiestoornis samenhangt met een onderliggende ziekte.’

Goede voorlichting

Voor patiënten kan goede voorlichting helpend zijn, weet Nicolai. Zij schreef het boek ‘Van Patiënt naar Potent.[3] ‘Mijn boek wordt door veel mensen als eyeopener ervaren; het is weliswaar grotendeels gericht op kankerpatiënten, maar ook veel mensen met diabetes zeggen er baat bij te hebben. Daarnaast zijn er voor verpleegkundigen en artsen diverse trainingen om seksuologische kennis en gespreksvaardigheden te vergroten. Het zou mooi zijn als binnen elke praktijk of maatschap minstens één collega zich hierin verdiept en weet hoe je deze vragen stelt en behandelt.’

Leefstijl en medicamenteuze oplossingen

Medicamenteuze behandelingen zijn ook mogelijk, ook al kiest Nicolai in eerste instantie liever voor verbetering van leefstijl. ‘Als dat lukt, is dat levenslange winst’, zegt ze. ‘Om af te vallen is zijn er GLP1-receptoragonsten, sommige mannen en vrouwen hebben baat bij Viagra, dat helpt bij de vaatverwijding en verbetert de vaatkwaliteit. Je kunt ook gaan werken met vibraties, waardoor de zenuwbaantjes ook weer wat gestimuleerd worden om te groeien. En er zijn verschillende hormoonbehandelingen. Er is dus wel degelijk behandeling mogelijk, maar dan moet het onderwerp wel besproken worden. Als zorgverleners er niet naar vragen, weten veel vrouwen niet dat deze klachten behandelbaar zijn’, reageert Nicolai. ‘Zo kan hormoonsuppletietherapie (HST) ook helpen tegen libidoverlies en een lokale behandeling met vaginaal oestrogeen tegen vaginale pijnklachten. Soms geef ik testosteron bij vrouwen die hun seksuele reacties en de zin kwijt zijn, net als bij mannen.’

Seksueel blij

‘Wees je ervan bewust dat de kwaliteit van leven van mensen net zo belangrijk is als de kwantiteit‘, zegt Nicolai. ‘Dat de goede jaren heel veel impact maken en dat je goede jaren wint als je seksueel actief kunt blijven. Want seks is ook heel goed voor je gezondheid: voor je hart en vaten, voor je immuunsysteem, voor het voorkomen van een depressie. De kwaliteit van leven gaat significant omhoog als mensen seksueel blij zijn. Dus, neem het mee in de consulten. Begin eenvoudig door een lijst te geven met mogelijke klachten die iemand met diabetes kan ervaren. Neem daar ook erectiestoornissen en vaginale pijnklachten in op. Zo makkelijk kan het zijn. Door deze onderwerpen bespreekbaar te maken, kun je patiënten echt helpen.’

Bekijk ook de V&VN Richtlijn Seksualiteit bij een veranderende gezondheid