• Er is geen duidelijk, vastomlijnd goed moment voor de transitie. Dit hangt af van veel factoren en ligt meestal tussen de achttien en 25 jaar.
• Een warme overdracht is wenselijk.
• De eerste afspraak op de volwassenpoli is een belangrijk markeerpunt. Verschijnen jongeren niet op deze afspraak, investeer er dan in om te achterhalen waarom niet.
• ‘Ready Steady Go’ is een programma dat als doel heeft het gesprek aan te gaan over het dagelijks leven met een chronische aandoening. Jongeren werken toe naar zelfstandigheid, in de breedste zin van het woord.

• Veel investeren in transitiezorg vertaalt zich niet direct naar vooruitgang in de metabole uitkomsten. Dit kan het verkrijgen van financiering bemoeilijken.
• Het advies van Van de Staa: houd het simpel en doe het met de middelen die er zijn. Doe als team aan zelfdiagnose: hoe doen we het? Organiseer samen met de jongeren om wie het gaat een workshop: wat doen we goed, wat kan beter? Maak dit onderdeel van het verbeterplan.
• Diabeteszorg bevindt zich in de marges van het leven van jongeren. Zij hebben andere prioriteiten.

In voorbereiding op haar presentatie ‘Let’s talk about seks’ hield Loes Heijmans een enquête onder de achterban van Diabetes+. In totaal reageerden 198 mensen.
• Een hypo tijdens de seks is hun grootste zorg.
• Schaamte voor een pomp of sensor, of niet weten hoe je daarmee kunt omgaan, scoorde ook hoog.
• In de praktijk vragen zorgprofessionals vrijwel nooit naar het seksleven van mensen in relatie tot diabetes. 41% van de respondenten had dit wel gewild.
• 47% van de respondenten gaf aan weleens negatieve effecten van diabetes tijdens de seks te hebben ondervonden.

• Heijmans geeft zelf aan dat het haar erg geholpen zou hebben als zorgprofessionals vroeger hadden verteld dat hoge bloedsuikers de oorzaak kunnen zijn van schimmelinfecties en pijn bij het vrijen. ‘Lange tijd dacht ik dat er iets mis was met mij.’

• In 1990 maakte 1 op de 27 jongeren gebruik van jeugdzorg. Anno 2026 is dat 1 op de 7. Er is dus sprake van een enorme stijging van de zorgvraag. Mentale stoornissen veroorzaken de grootste ziektelast onder jongeren. Toch is volgens Van Dam de prevalentie van psychiatrische problemen tussen 1990 en 2026 stabiel gebleven. Feit is dat één op de twee mensen in zijn of haar leven te maken krijgt met een psychiatrische stoornis of mentale worsteling. De constante blootstelling aan sociale media en minder ‘echte’ contactmomenten met anderen maken het leven van jongeren zwaarder. Maar de toename van mentale problematiek bij jongeren is deels ook te verklaren doordat jongeren en volwassenen anno 2026 makkelijker praten over mentale problemen. Van Dam: ‘Jongeren praten tegenwoordig over mentale worstelingen alsof ze de griep hebben.’ Dat is een goede ontwikkeling, maar Van Dam noemt het ook de prevalentieparadox: zodra je je ergens bewust van wordt, zie je het vaker. Dit kan een aanzuigende werking hebben op de zorgvraag.
• Tot slot benadrukte Van Dam dat het hebben van goede relaties de beste voorspeller is van een lang en gelukkig leven.

Yvonne Vergeer besprak een casus van een meisje van vijftien met extreme prikangst. Zij krijgt hiervoor psychologische hulp. Voor het inbrengen van het infuus en de sensor wordt lachgas gebruikt. Vergeer vroeg de aanwezigen hoe zij hiertegenaan kijken en welke alternatieve mogelijkheden zij zien.

Enkele suggesties uit de zaal:
• Maak een PROSA-plan: Procedurele Sedatie en Analgesie. Dit is een gestructureerde aanpak om medische behandelingen, met name bij kinderen, zo pijnloos, stressvrij en traumavrij mogelijk te laten verlopen. Het helpt angst te verminderen en het vertrouwen in de zorg te behouden.
• Plan een huisbezoek in om te kijken wat er gebeurt rondom het wisselen van diabeteshulpmiddelen.
• Regel eventueel een korte opname, dagopname of thuiszorg voor educatie en begeleiding. Een psycholoog, maatschappelijk werker en diabetesverpleegkundige kunnen hierin een rol spelen.
• Breng het meisje in contact met iemand anders met diabetes en vergelijkbare problematiek, zodat zij angsten en oplossingen kunnen delen.

Sijda Groen werkt als diabetesverpleegkundige in Egypte en besprak de casus van Achmed. Hij heeft diabetes type 1, is slecht gereguleerd, komt niet op afspraken, leeft ongezond en onregelmatig en heeft torenhoge glucosewaarden. Achmed voelt zich slecht en komt uit een familie die geen financiële middelen heeft voor adequate behandeling.

Het diabetesteam probeerde zo goed en zo kwaad als het ging zijn diabetes te reguleren, maar Achmed mat nooit zijn glucosewaarden. Waarom zou hij dat doen? Hij zag voor zichzelf geen toekomst.

Sporten is gezond en moet zeker worden aangemoedigd bij jongeren, helemaal als zij diabetes hebben. Tegenwoordig combineren jongeren die fanatiek sporten dit echter vaak met het gebruik van meerdere supplementen.
• Goed om te weten: supplementen vallen onder de categorie voeding. Er wordt geen veiligheidscheck op gedaan, in tegenstelling tot medicijnen.
• Supplementen kunnen invloed hebben op de glucosehuishouding en kunnen suiker bevatten.
• Voor goede spieropbouw is het allereerst belangrijk om de basis op orde te hebben: training, slaap, voeding, glucose en herstel.

• Om op een verantwoorde manier aan krachttraining te doen, zijn hersteldagen minstens zo belangrijk als de work-outs zelf.
• Sommige jongeren gebruiken wel negen verschillende supplementen. Het is niet zinvol om deze allemaal van tafel te vegen. Wijs hen liever op middelen waarvan we weten dat ze effectief kunnen zijn.
• Eiwitshakes kunnen de spieropbouw ondersteunen. Daarbij is het wel belangrijk om ze consistent te nemen: zeven keer per week. Zolang er geen sprake is van een verstoorde nierfunctie, is extra eiwit niet slecht voor de nieren.
• Creatine kan de prestatie verhogen en het herstel bevorderen. Het gebruik hiervan kan bij controle van de nierfunctie leiden tot een hogere creatinine-afgifte. Na een stopmaand kan de nierfunctie opnieuw worden gecontroleerd.
• Begin altijd met één supplement. Gebruik dit een periode om te kijken of het effectief is en voeg pas daarna eventueel een tweede supplement toe.

• Hoe eerder kinderen stoppen met vapen, hoe groter de kans op succes.
• Professionele hulp bij het stoppen wordt vergoed vanuit het basispakket.
• Professionele hulp is alleen zinvol als de jongere intrinsiek gemotiveerd is om te stoppen.
• 80% van de jongeren die vapen, gebruikt een smaakje, terwijl dit officieel verboden is.
• Nicotine vormt samen met heroïne en cocaïne de top drie van meest verslavende middelen.


• 35% van de jongeren die vapen, wordt ’s nachts wakker om te vapen.
• Bespreek vapen in ieder consult. Vraag er laagdrempelig en niet-oordelend naar.

• DIY-loopen is het zelf samenstellen of gebruiken van een niet-commercieel, open-sourcesysteem dat een glucosesensor, insulinepomp en algoritme koppelt om de basaalinsuline automatisch bij te sturen.
• Diabetesverpleegkundigen zijn soms huiverig om mensen te begeleiden die willen DIY-loopen. Volgens Schouwenberg is dat niet nodig. Als zorgprofessional hoef je zelf niets aan het systeem te doen, maar je kunt de ouders en jongeren wel ondersteunen bij het gebruik ervan. Ook kun je helpen bij het bij elkaar brengen van de benodigde diabeteshulpmiddelen.


• Jaren geleden liep de DIY-community met de beweging ‘We are not waiting’ vooruit op commerciële ontwikkelingen. Ook nu loopt de community weer voorop, met systemen waarbij het niet meer nodig is om te bolussen voor de maaltijd.