Stress door diabetes komt veel voor, maar blijft in de spreekkamer soms onder de radar. Internist-endocrinoloog Behiye Özcan legt uit hoe een oplopende draaglast kan doorwerken in zelfzorg, welzijn en glucosewaarden. In dit artikel lees je welke signalen kunnen wijzen op diabetesgerelateerde stress, welke groepen extra kwetsbaar zijn en welke vragen en praktische tools je kunt inzetten om het gesprek tijdig te openen.

Diabetesstress, of beter stress door diabetes, is voor de bij het Rotterdam Erasmus MC werkzame internist-endocrinoloog een belangrijk aandachtspunt. ‘Stress door diabetes is nadrukkelijk geen psychiatrische aandoening’, zegt ze, ‘maar een normale reactie op de dagelijkse uitdagingen van het omgaan met diabetes. Mensen moeten steeds keuzes maken over voeding, medicatie en glucosecontrole, wat kan leiden tot gevoelens van machteloosheid en angst.’ Ze legt uit dat stress door diabetes een paraplu-begrip is; de klachten kunnen er voor iedereen anders uitzien. Het kunnen ‘milde’ klachten zijn: vermoeidheid, een kort lontje, somberheid, geen zin om dingen te doen, te veel of te weinig eten, spanning, onzekerheid. Deze klachten houden meestal niet heel lang aan, en nemen na verloop van tijd weer af. Maar het kunnen ook forse klachten zijn of worden, zoals depressieve klachten, angstklachten, eetproblemen, stress-klachten of meer fysieke klachten zoals schommelende, verhoogde of verlaagde glucosewaarden, moeite met slapen, hoofdpijn, afvallen of juist aankomen of algehele malaise. Op de lange termijn kunnen milde klachten die niet herkend of behandeld worden, ontwikkelen tot ernstigere mentale of fysieke klachten: complicaties van de diabetes met slechtere zelfzorg, hogere HbA1c-waarden en een verhoogd risico op retinopathie, neuropathie of micro- en macrovasculaire complicaties. [1,2]

‘Op termijn kunnen milde klachten die niet herkend of behandeld worden, ontwikkelen tot ernstigere mentale of fysieke klachten’

Draagkracht en draaglast

Diabetes is op zich al een complexe ziekte waar patiënten continu mee bezig moeten zijn. Daarom is het zo belangrijk stressgevoelens bespreekbaar te maken, vindt Behiye. Ze beseft heel goed dat dat niet altijd eenvoudig is, juist doordat de klachten verschillen per persoon. Hierdoor worden ze in de spreekkamer helaas niet altijd of pas laat herkend. ‘Wat ook meespeelt is dat veel mensen er niet zelf over beginnen, of zich er zelfs voor schamen’, zegt ze. ‘Eigenlijk kun je het alleen herkennen als ‘stress door diabetes’, wanneer er nadrukkelijk aandacht is voor de balans tussen draagkracht en draaglast. Iedereen met diabetes zal iets aan ziektelast ervaren, maar wanneer de ziektelast groter wordt dan de draagkracht, kun je klachten gaan ontwikkelen. Probeer het daarom bespreekbaar te maken. Je kunt je patiënt vragen: ‘Lukt het je nog om te doen wat je wil doen voor je diabetes en naast je diabetes?’. Soms wordt dan duidelijk dat extra ondersteuning nodig is, zoals een verwijzing naar een psycholoog, cognitieve gedragstherapie, eHealth of zelfmanagementprogramma’s. Als zorgverlener kun je veel betekenen voor zowel het lichamelijke als mentale welzijn van mensen met diabetes.’

‘Omdat de klachten verschillen per persoon, worden ze in de spreekkamer vaak niet of laat herkend’

Een op de drie mensen

Stress door diabetes komt veel voor. Internationale studies laten zien dat een hoge mate van stress door diabetes rond de 45,6% ligt.[3] In Nederland ervaren een derde van de mensen met diabetes type 1 [4] en 10-30% van de mensen met diabetes type 2 stress door diabetes.[5] Vrouwen vaker dan mannen. ‘Soms weten mensen heel goed dat de balans tussen hun draagkracht en draaglast niet in orde is’, zegt Behiye. ‘Dat daar het probleem zit, en dat de diabetes (op dit moment) te veel van hen vraagt. Soms echter ervaren mensen wel allerlei klachten, maar hebben ze er zelf nog niet de vinger op gelegd dat de klachten te maken hebben met die disbalans.’

‘Diabetesgerelateerde stress komt vaker voor bij mensen met een niet-Westerse achtergrond’

Meer stress bij niet-Westerse achtergrond

Etniciteit speelt niet alleen een rol bij het ontstaan van diabetes type 2, maar ook bij de impact ervan op patiënten. Onderzoek van Behiye en van diabetes-epidemioloog prof. dr. Miranda Schram (MUMC+) laat zien dat diabetesgerelateerde stress in Nederland vaker en ernstiger voorkomt bij mensen met een niet-Westerse achtergrond. Bij mensen met een Westerse achtgrond gaat het gemiddeld om 5,8%, terwijl dit bij andere etnische groepen varieert van 9,6% tot 31,7%, ook wanneer rekening wordt gehouden met factoren zoals leeftijd, geslacht, medicatie en complicaties. ‘Waarom dit zo is, vraagt om verder onderzoek’, zegt Behiye, ‘maar in de zorg kan hier nu al beter rekening mee worden gehouden.’[5]

Handige tools

Er bestaan al vragenlijsten om stress door diabetes te meten, maar deze geven geen volledig beeld. Ze missen belangrijke onderdelen en houden niet goed rekening met verschillen tussen mensen, zoals leeftijd, soort diabetes en cultuur. Daarom hebben Behiye en Miranda samen een speciale vragenlijst opgesteld, om stress door diabetes beter te herkennen. Zorgverleners kunnen de vragenlijst gebruiken bij de jaarlijkse diabetescontrole. Ook ontwikkelden ze posters, flyers en een video. Alle voorlichting is er in acht talen en is te vinden op: diabetes.nl/distress

E-learning voor professionals

Het Erasmus MC heeft in samenwerking met het Diabetesfonds (financiering) en Stichting KOH de e-learning ‘Stress door diabetes, meer dan bijzaak!’ ontwikkeld voor huisartsen, verpleegkundig specialisten, physician assistants, praktijkondersteuners en diabetesverpleegkundigen.

Na het volgen van deze e-learning:

• heb je inzicht in stress door diabetes,
• kun je communicatieve vaardigheden inzetten om stress door diabetes te herkennen, onderzoeken en behandelen,
• ben je in staat patiënten te ondersteunen en indien gewenst te verwijzen.

Hier vind je meer informatie over de e-learning ‘Stress door diabetes, meer dan bijzaak’ (1 accreditatiepunt)