‘Maar hebben ze dan geen internist gezien?’ Deze vraag krijgt verpleegkundig specialist Mirjam van de Weijer regelmatig van huisartsen als ze mensen met diabetes type 2 terugverwijst naar de eerste lijn. Ze behandelt deze patiënten zelfstandig, stelt ze in op medicatie en schakelt alleen een medisch specialist in wanneer nodig. In de praktijk is de rol van de verpleegkundig specialist binnen het diabetesteam vaak nog onduidelijk.

Alhoewel verpleegkundig specialisten steeds beter geïmplementeerd zijn in de gezondheidszorg, zijn veel huisartsen nog onbekend met de verpleegkundig specialist diabetes als zelfstandig behandelaar in de tweede lijn. En ze zijn niet de enigen. Verpleegkundig specialisten moeten vaak uitleggen wat hun functie inhoudt. Dit was voor het netwerk Verpleegkundig Specialisten Diabetes een aanleiding om in kaart te gaan brengen hoe de samenwerking tussen diabetesverpleegkundigen, verpleegkundig specialisten en internist-endocrinologen eruit kan zien. Verpleegkundig specialist Mirjam van de Weijer: ‘We hebben een conceptdocument opgesteld over de rol en taken van de verschillende zorgverleners rondom de diabetespatiënt. Dit document kan de verpleegkundig specialist helpen bij het duidelijk communiceren van haar rol binnen het diabetesteam. Het biedt daarnaast ondersteuning bij het maken van samenwerkingsafspraken, het verdelen van taken en het verschaffen van inzicht voor partijen zoals de Raad van Bestuur of samenwerkende huisartsengroepen.’

Invulling van de functie

Het is een hele klus om de functiedifferentiatie helder in kaart te brengen, licht verpleegkundig specialist Inge van de Belt toe. ‘De rol van een verpleegkundig specialist in de diabeteszorg is sterk afhankelijk van de setting en de expertise. Behandel je alleen diabetes, of combineer je dit met CVRM en schildklieraandoeningen? Hoeveel vertrouwen krijg je van de internisten? Hoe is het team van diabetesverpleegkundigen samengesteld? Deze factoren verschillen per ziekenhuis en bepalen mede de invulling van de functie.’

Intercollegiaal contact

Van de Belt is bestuurslid bij het netwerk Verpleegkundig Specialisten Diabetes. Zij merkt dat de positie van VS’ers langzaam maar zeker bekender wordt in de gezondheidszorg. ‘Enkele jaren geleden waren veel verpleegkundig specialisten zoekende. We waren een relatief nieuwe beroepsgroep binnen het veld. Dit leidde onder meer tot de oprichting van het netwerk VS Diabetes. We hadden behoefte aan intercollegiaal contact, meer duidelijkheid over onze professionalisering, positionering en functiedifferentiatie. We organiseren meestal twee bijeenkomsten per jaar. In maart bespreken we online het jaarplan. In het najaar komen we opnieuw samen en koppelen we dit aan de ADDRM (Annual Dutch Diabetes Research Meeting), zodat we een netwerkdag kunnen combineren met een scholingsdag.’

De opleiding is pittig

Van de Belt besloot in 2017, na twintig jaar als diabetesverpleegkundige te hebben gewerkt, de opleiding tot verpleegkundig specialist te gaan volgen. ‘Het speelde al lang door mijn hoofd, maar ik vond het te veel om de opleiding te combineren met een druk gezinsleven. Toen de jongste zeventien was, kreeg ik meer ruimte. Ik had behoefte aan een nieuwe uitdaging en zocht verdieping in mijn werk. Ik ben leergierig en hou van kwaliteit, leren en onderzoeken. Uiteindelijk heb ik de stap gezet, ben het assessment ingegaan en kreeg een opleidingsplek. De tweejarige masteropleiding is pittig. Om deze te mogen doen, moet je 32 tot 36 uur per week werken, waarin je één dag naar school gaat, één dag meeloopt met artsen en andere disciplines en twee dagen werkt in de directe patiëntenzorg. Daarnaast heb je nog zo’n twintig uur aan zelfstudie per week. Het waren intensieve jaren, maar ik heb het met veel plezier gedaan.’

Zelfstandig behandelaar

Wat verandert er als je aan de slag gaat als verpleegkundig specialist? Van de Belt: ‘Als VS’er kijk je met een bredere blik naar de patiënt: je combineert het verpleegkundige met het medisch handelen. Naast diabetes, behandel je de bloeddruk, lipiden en afwijkende schildklierwaarden en ben je ook bevoegd om medicatie op deze terreinen voor te schrijven. Tijdens de opleiding is er veel aandacht voor klinisch redeneren, farmacotherapie en het zelfstandig inzetten en beoordelen van onderzoeken. Als VS’er werk je als zelfstandig behandelaar, je mag diagnoses stellen, DBC’s openen en sluiten en patiënten verwijzen voor nader onderzoek of naar andere (medisch) specialisten.’

‘Ik denk dat een sterke 1,5-lijnszorg in de toekomst steeds belangrijker wordt, enerzijds om de zorg betaalbaar te houden, anderzijds om de patiënten zoveel mogelijk dichtbij huis te kunnen begeleiden’

Elkaar versterken

De taken van een verpleegkundig specialist overlappen zowel met die van een medisch specialist als met die van een diabetesverpleegkundige. Van de Weijer: ‘Daarom is de samenwerking binnen het diabetesteam zo belangrijk en is het essentieel te bespreken wie wat doet. Maar als je dit goed doet, kun je elkaar enorm versterken. Een verpleegkundig specialist opereert op het snijvlak van de artsen en diabetesverpleegkundigen. Omdat zij taken overneemt van de specialist is het kosteneffectief en kan zij artsen ontlasten. Bovendien is het fijn, zeker voor mensen met een chronische aandoening, dat wij niet alleen met een medische blik kijken maar ook aandacht hebben voor het integreren van de aandoening in het dagelijks leven. Bijvoorbeeld, soms lukt het de internist-endocrinoloog niet om de diabetesregulatie goed op orde te krijgen en vragen ze mij om mee te kijken. Het gaat dan vaak om mensen die al jarenlang in behandeling zijn, maar bij wie er meer speelt dan het medische. Ik breng de patiënt dan opnieuw in kaart. Vaak blijkt dat er onderliggende psychosociale factoren spelen waardoor het iemand niet lukt om de diabetes goed te reguleren. Als VS’er kijk je met een andere blik en heb je meer consulttijd om deze factoren boven tafel te krijgen. Vervolgens overleggen we samen met de patiënt en het diabetesteam wat de passende vervolgstappen zijn.’

Zorginnovaties initiëren

Van verpleegkundig specialisten wordt verwacht dat ze een voortrekkersrol nemen in zorginnovaties, onderzoek en de implementatie hiervan op de werkvloer. Van de Belt: ‘Ik werk fulltime, waarbij 70% van mijn tijd is gereserveerd voor directe patiëntenzorg en 30% voor innovatieve projecten. Omdat ik in de praktijk werk, zie ik goed wat er op de werkvloer nodig is. Ik kan de verbinding leggen tussen wat er gebeurt en hoe we dat kunnen verbeteren met richtlijnen en protocollen. Dit doe ik samen met een multidisciplinair team, maar ik ben vaak de aanjager en het aanspreekpunt binnen dit proces, samen met een diabetesverpleegkundige. Op die manier kunnen we de zorg continu verbeteren en beter afstemmen op de behoeften van patiënten en zorgverleners.’

Net een kameleon

Het is wel een uitdaging om je takenpakket goed te bewaken, vooral omdat je als verpleegkundig specialist overlappende taken hebt met zowel de diabetesverpleegkundigen als de internist, menen de verpleegkundig specialisten. Van de Belt: ‘Soms ben je net een kameleon. Als het ergens knelt, ligt het al snel voor de hand om bij te springen, de ene keer bij de diabetesverpleegkundigen en de andere keer bij de internisten.’ Daarnaast neemt de druk op de gezondheidszorg toe vanwege toenemende personeelstekorten. Hierdoor vraagt het directe patiëntencontact soms meer tijd en gaat dat ten koste van zorgvernieuwing. Voor Van de Weijer is dit herkenbaar. ‘Het is mijn wens de 1,5-lijnszorg naar een hoger plan te tillen. Hier liggen nog veel kansen. Wij krijgen vaak patiënten doorgestuurd die in de eerste lijn vastlopen, maar ik denk dat we misschien wel 50% van die doorverwijzingen kunnen voorkomen als er een verpleegkundig specialist zou aansluiten bij het multidisciplinair overleg in de eerste lijn. Dit vraagt wel tijd om goed te ontwikkelen en helaas worden we vaak ingehaald door de drukte van de dagelijkse praktijk. Toch denk ik dat een sterke 1,5-lijnszorg in de toekomst steeds belangrijker wordt, enerzijds om de zorg betaalbaar te houden, anderzijds om de patiënten zoveel mogelijk dichtbij huis te kunnen begeleiden.’